विश्व बुढा मगर
कुनै पनि सभ्य समाजको आधार न्याय, शान्ति, सुशासन र विधिको शासन हो। यी मूल्यहरूको संरक्षण र प्रवर्द्धनका लागि प्रभावकारी कानुनी व्यवस्था आवश्यक हुन्छ। तर कानुन मात्रले न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्न सक्दैन। कानुनको सफल कार्यान्वयनका लागि नागरिकमा नैतिक चेतना, आत्मअनुशासन, जिम्मेवारीबोध, सत्यनिष्ठा र सामाजिक उत्तरदायित्व पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ। जब कानुन र नैतिकता एकअर्काका पूरक बन्छन्, तब मात्र समाजमा स्थायी शान्ति र न्याय स्थापना हुन सक्छ। यही सन्दर्भमा भगवान गौतम बुद्धद्वारा प्रतिपादित आर्य अष्टाङ्गिक मार्ग विशेष रूपमा सान्दर्भिक देखिन्छ। विशेष गरी सम्यक कर्म, सम्यक वाचा र सम्यक आजीविकाले आधुनिक कानुनी राज्य अर्थात् विधिको शासनका आधारभूत मूल्यहरूलाई बलियो नैतिक आधार प्रदान गर्दछन्।

बौद्ध दर्शनले बाह्य नियन्त्रणभन्दा बढी व्यक्तिको आन्तरिक अनुशासनलाई महत्त्व दिन्छ। व्यक्तिले आफ्नो सोच, बोली र व्यवहारलाई आफैं नियन्त्रण गर्न सके समाजमा अपराध, हिंसा र अन्याय स्वतः घट्दै जान्छन्। धम्मपदमा उल्लेख गरिएको प्रसिद्ध श्लोक, “सब्बपापस्स अकरणं, कुसलस्स उपसम्पदा। सचित्तपरियोदपनं, एतं बुद्धान सासनं।” को अर्थ हो, सबै पापकर्मबाट टाढा रहनु, सत्कर्म गर्नु र आफ्नो चित्तलाई शुद्ध राख्नु नै बुद्धको शिक्षा हो। यही शिक्षा आधुनिक कानुनी राज्यको मूल उद्देश्यसँग पनि मेल खान्छ। कानुनले पनि नागरिकलाई अपराधबाट टाढा राख्दै सामाजिक हितका कार्य गर्न प्रेरित गर्दछ।

सम्यक कर्मको अर्थ सही, नैतिक र अहिंसात्मक आचरण हो। यस अन्तर्गत हत्या नगर्ने, चोरी नगर्ने, यौन दुराचार नगर्ने, ठगी नगर्ने, हिंसा नगर्ने तथा अरूलाई कुनै पनि प्रकारको हानि नपुर्‍याउने व्यवहार पर्दछ। आधुनिक कानुनी व्यवस्थाले पनि यिनै कार्यलाई अपराधका रूपमा परिभाषित गरेको छ। नेपालको मुलुकी अपराध संहिता, २०७४ ले हत्या, चोरी, बलात्कार, मानव बेचबिखन, ठगी, डकैती, भ्रष्टाचार तथा अन्य अपराधलाई स्पष्ट रूपमा दण्डनीय बनाएको छ। कानुनले सजायको व्यवस्था गरे पनि यदि नागरिकले नैतिक जिम्मेवारीका कारण यस्ता कार्य नगर्ने संस्कार विकास गरे भने अपराध नियन्त्रण अझ प्रभावकारी हुन्छ। डरका कारण अपराध नगर्नुभन्दा नैतिक चेतनाका कारण अपराधबाट टाढा रहनु दीर्घकालीन समाधान हो। यस अर्थमा सम्यक कर्मले कानुनी राज्यलाई नैतिक शक्ति प्रदान गर्दछ।

आज समाजमा हिंसा, घरेलु हिंसा, लैङ्गिक हिंसा, बाल शोषण, मानव बेचबिखन र आर्थिक अपराधका घटना बढिरहेका छन्। यस्ता समस्याको समाधान केवल कठोर कानुन बनाएर सम्भव हुँदैन। समाजमा नैतिक मूल्यको विकास आवश्यक हुन्छ। जब व्यक्तिले अरूको जीवन, सम्पत्ति र सम्मानलाई आफ्नै जस्तो ठान्छ, तब अपराध गर्ने प्रवृत्ति स्वतः घट्छ। त्यसैले सम्यक कर्म केवल धार्मिक शिक्षा नभई अपराधमुक्त समाज निर्माण गर्ने प्रभावकारी सामाजिक सिद्धान्त पनि हो।

आर्य अष्टाङ्गिक मार्गको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष सम्यक वाचा हो। यसको अर्थ सत्य, मर्यादित, जिम्मेवार र हितकारी बोली बोल्नु हो। झुट नबोल्ने, अपशब्द प्रयोग नगर्ने, कसैको चरित्रहत्या नगर्ने, अफवाह नफैलाउने र समाजमा द्वेष फैलाउने अभिव्यक्ति नदिनु सम्यक वाचाका आधारभूत विशेषता हुन्। बुद्धले वाणीलाई मानिसको चरित्रको दर्पण मानेका छन्। असत्य, अपमानजनक र उत्तेजनात्मक अभिव्यक्तिले समाजमा द्वन्द्व, घृणा र अविश्वास बढाउँछ।

वर्तमान समयमा सामाजिक सञ्जालको तीव्र विस्तारसँगै झुटा सूचना, साइबर बुलिइङ, घृणात्मक अभिव्यक्ति, चरित्रहत्या तथा डिजिटल माध्यमबाट हुने अपराध बढिरहेका छन्। नेपालको संविधान, २०७२ ले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको मौलिक अधिकार प्रदान गरेको छ। तर यो अधिकार निरपेक्ष छैन। अरूको प्रतिष्ठा, सार्वजनिक शान्ति, नैतिकता र कानुनी व्यवस्थामा प्रतिकूल असर पर्ने गरी यसको प्रयोग गर्न पाइँदैन। विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ लगायतका कानुनले साइबर अपराध तथा विद्युतीय माध्यमबाट हुने गैरकानुनी गतिविधिलाई नियन्त्रण गर्ने व्यवस्था गरेका छन्। यद्यपि कानुनले मात्र सबै समस्या समाधान गर्न सक्दैन। नागरिकले सत्य, मर्यादा र जिम्मेवारीसहित बोल्ने संस्कार विकास गर्न सके डिजिटल युगका धेरै अपराध स्वतः कम हुन सक्छन्। यसैले सम्यक वाचाले अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको जिम्मेवार प्रयोग गर्न सिकाउँछ।

सम्यक आजीविका आर्य अष्टाङ्गिक मार्गको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। यसको अर्थ इमानदार, वैधानिक र नैतिक माध्यमबाट जीविकोपार्जन गर्नु हो। बुद्धले मानव बेचबिखन, हतियारको व्यापार, मादक पदार्थको कारोबार, विषको व्यापार तथा हिंसा फैलाउने व्यवसायलाई अनुचित आजीविकाका रूपमा उल्लेख गरेका छन्। आजको आधुनिक कानुनी व्यवस्थाले पनि यस्ता कार्यलाई गम्भीर अपराधका रूपमा लिएको छ। मानव बेचबिखन तथा ओसारपसार, लागुऔषध कारोबार, भ्रष्टाचार, सम्पत्ति शुद्धीकरण, कर छली तथा वित्तीय अपराध कानुनद्वारा दण्डनीय छन्।

नेपालमा भ्रष्टाचार निवारण ऐन, २०५९, सम्पत्ति शुद्धीकरण निवारण सम्बन्धी कानुन, राजस्वसम्बन्धी कानुन तथा अन्य आर्थिक कानुनहरूले यस्ता गतिविधिलाई नियन्त्रण गर्ने व्यवस्था गरेका छन्। तर कानुनको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि आर्थिक नैतिकता पनि आवश्यक हुन्छ। यदि व्यवसायी, कर्मचारी, सरकारी अधिकारी तथा नागरिकले इमानदारीलाई आफ्नो मूल मूल्य बनाउने हो भने भ्रष्टाचार, कर छली र आर्थिक अपराध उल्लेखनीय रूपमा घट्न सक्छन्। सम्यक आजीविकाले आर्थिक पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र सामाजिक विश्वासको वातावरण निर्माण गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

कानुनी राज्य अर्थात् विधिको शासनको मूल आधार सबै व्यक्ति कानुनअगाडि समान हुनु, राज्यका सबै निकाय कानुनद्वारा निर्देशित हुनु तथा निष्पक्ष न्याय सुनिश्चित हुनु हो। तर यी सिद्धान्त व्यवहारमा सफल हुन नागरिक तथा सार्वजनिक पदाधिकारी दुवैमा नैतिक प्रतिबद्धता आवश्यक हुन्छ। न्यायाधीशले निष्पक्ष निर्णय दिनु, वकिलले सत्य र न्यायको पक्षमा पैरवी गर्नु, प्रहरी तथा सरकारी कर्मचारीले इमानदारीपूर्वक आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गर्नु र नागरिकले कानुनको सम्मान गर्नु नै सम्यक कर्म, सम्यक वाचा र सम्यक आजीविकाको व्यावहारिक रूप हो।

नेपालको संविधान, २०७२ ले विधिको शासन, मानव मर्यादा, समानता, सामाजिक न्याय, सुशासन, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वलाई राज्यका आधारभूत संवैधानिक मूल्यका रूपमा स्वीकार गरेको छ। संविधानको प्रस्तावना तथा विभिन्न मौलिक अधिकारहरूले न्यायपूर्ण, समतामूलक र लोकतान्त्रिक समाज निर्माण गर्ने लक्ष्य निर्धारण गरेका छन्। यी मूल्यहरू बुद्धदर्शनका नैतिक सिद्धान्तसँग गहिरो रूपमा मेल खान्छन्। बुद्धले करुणा, अहिंसा, सत्य, संयम र जिम्मेवारीलाई जोड दिएका छन् भने संविधानले मानव अधिकार, समानता, सामाजिक न्याय र विधिको शासनलाई सुनिश्चित गरेको छ। दुवैको साझा उद्देश्य मानव कल्याण र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्नु हो।

आजको समाज अनेकौँ चुनौतीसँग जुधिरहेको छ। भ्रष्टाचार, हिंसा, साइबर अपराध, झुटा सूचना, घृणात्मक अभिव्यक्ति, आर्थिक अपराध, वातावरणीय विनाश तथा नैतिक मूल्यको ह्रास जस्ता समस्या दिनप्रतिदिन बढिरहेका छन्। यस्ता समस्याको समाधान केवल कडा कानुन बनाएर सम्भव हुँदैन। कानुनसँगै नैतिक शिक्षा, नागरिक चेतना र आत्मअनुशासनको विकास अपरिहार्य हुन्छ। बुद्धका शिक्षाले व्यक्तिको अन्तर्मनलाई परिष्कृत गरी समाजमा जिम्मेवार नागरिक तयार गर्न मद्दत गर्दछ। जब प्रत्येक नागरिकले आफ्नो व्यवहारलाई नैतिक बनाउँछ, तब कानुनको सम्मान स्वतः बढ्छ र राज्यलाई पनि कानुन कार्यान्वयन गर्न सहज हुन्छ।

विद्यालय, विश्वविद्यालय, परिवार, सञ्चार माध्यम तथा सार्वजनिक संस्थाहरूले पनि सम्यक कर्म, सम्यक वाचा र सम्यक आजीविकाका मूल्यलाई व्यवहारमा उतार्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ। नैतिक शिक्षासँगै कानुनी सचेतना अभिवृद्धि गर्न सके नागरिकमा अधिकारसँगै कर्तव्यप्रतिको भावना पनि बलियो हुन्छ। यसले लोकतान्त्रिक संस्कृतिलाई मजबुत बनाउँदै विधिको शासनलाई प्रभावकारी बनाउन सहयोग पुर्‍याउँछ।

अन्ततः सम्यक कर्म, सम्यक वाचा र सम्यक आजीविका धार्मिक अभ्यासका विषय मात्र होइनन्। यी आधुनिक कानुनी राज्य निर्माणका नैतिक स्तम्भ हुन्। कानुनले व्यक्तिको बाह्य व्यवहारलाई नियन्त्रण गर्दछ भने बुद्धका शिक्षाले व्यक्तिको अन्तरमनलाई शुद्ध बनाउँछन्। जब कानुन र नैतिकता सँगसँगै अघि बढ्छन्, तब मात्र न्यायपूर्ण, उत्तरदायी, पारदर्शी र समतामूलक समाज निर्माण सम्भव हुन्छ। त्यसैले बुद्धका यी शिक्षाहरू आजको लोकतान्त्रिक शासन, सुशासन, मानव अधिकारको संरक्षण, सामाजिक न्याय तथा विधिको शासनलाई सुदृढ बनाउन विगतमा जत्तिकै आज पनि सान्दर्भिक, व्यवहारिक र प्रेरणादायी छन्
(लेखक लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय सिटी क्याम्पस बुटवलमा बि.ए.एलएल्‌.बि. दोस्रो सेमेष्टरमा अध्ययनरत छात्र हुन्‌ ।)