घृणाले घृणाको अन्त्य कहिल्यै हुँदैन; केवल प्रेम, करुणा र मैत्रीले मात्र घृणाको अन्त्य गर्न सक्छ। यही सनातन सत्य हो।धम्मपद

मानव सभ्यताको इतिहास हेर्दा शोषण, विभेद र अन्याय विभिन्न स्वरूपमा देखिँदै आएको छ। कहिले जातका नाममा, कहिले वर्गका नाममा, कहिले लिङ्गका आधारमा त कहिले आर्थिक शक्तिका आधारमा मानिसले मानिसमाथि अन्याय गरेको पाइन्छ। यस्ता विभेदपूर्ण अभ्यासले समाजमा द्वन्द्व, असमानता र पीडाको वातावरण सिर्जना गर्छ। आज पनि आधुनिक समाजमा कानुनी समानताको व्यवस्था हुँदाहुँदै पनि सामाजिक र आर्थिक असमानता पूर्ण रूपमा अन्त्य हुन सकेको छैन। यस्तो अवस्थामा करिब २६ सय वर्षअघि गौतम बुद्ध ले दिएका शिक्षा अझै पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्। बुद्धको दर्शनले कुनै पनि प्रकारको शोषण, दमन र विभेदलाई स्वीकार गर्दैन। उहाँले सबै प्राणी समान छन् भन्ने मान्यता स्थापित गर्दै करुणा, मैत्री, समानता र न्यायमा आधारित समाज निर्माणको मार्ग देखाउनुभयो।

बुद्धको शिक्षाको मूल उद्देश्य मानिसलाई दुःखबाट मुक्त गराउनु थियो। तर बुद्धले दुःखलाई केवल व्यक्तिगत पीडाको रूपमा मात्र बुझ्नुभएन। अन्यायपूर्ण सामाजिक संरचना, लोभ, घृणा, मोह, हिंसा र शोषण पनि दुःखका प्रमुख कारण हुन् भन्ने उहाँको दृष्टिकोण थियो। त्यसैले बुद्धले मानिसको सोच, व्यवहार र सामाजिक सम्बन्धमा परिवर्तन ल्याउन जोड दिनुभयो। उहाँका अनुसार लोभबाट शोषण जन्मिन्छ, घृणाबाट हिंसा उत्पन्न हुन्छ र अज्ञानबाट विभेद फैलिन्छ। यी तीन दोषलाई हटाउन सके मात्र न्यायपूर्ण समाजको निर्माण सम्भव हुन्छ।

बुद्धको समयमा समाजमा जन्मका आधारमा मानिसको मूल्य निर्धारण गरिन्थ्यो। ब्राह्मणलाई उच्च र शूद्रलाई तल्लो वर्गका रूपमा हेरिन्थ्यो। बुद्धले यस विभेदकारी व्यवस्थाको खुलेर विरोध गर्नुभयो। उहाँले “मानिस जन्मले होइन, कर्मले महान हुन्छ” भन्ने सन्देश दिनुभयो। कुनै पनि व्यक्ति केवल जातका आधारमा सम्मान वा अपमानको पात्र हुन सक्दैन। व्यक्तिको वास्तविक पहिचान उसको आचरण, नैतिकता र कर्मबाट हुन्छ। यस विचारले जन्ममा आधारित सामाजिक शोषणमाथि गम्भीर चुनौती प्रस्तुत गर्यो।

बुद्धले महिलाप्रति हुने विभेदलाई पनि चुनौती दिनुभयो। तत्कालीन समाजमा महिलालाई धार्मिक तथा सामाजिक क्षेत्रमा सीमित अवसर दिइन्थ्यो। तर बुद्धले महिलालाई पनि भिक्षुणी संघमा प्रवेश गर्ने अधिकार प्रदान गर्नुभयो। यसबाट महिलाहरूले शिक्षा, आध्यात्मिक साधना र नेतृत्व गर्ने अवसर प्राप्त गरे। यद्यपि त्यस समयका सामाजिक सीमितताहरू थिए, बुद्धको यो निर्णय महिलाको सम्मान र समान अधिकारतर्फको ऐतिहासिक कदम थियो।

आर्थिक शोषणका विषयमा पनि बुद्धको दृष्टिकोण स्पष्ट थियो। उहाँले धन कमाउन निषेध गर्नुभएन, तर अन्यायपूर्ण, हिंसात्मक वा छलकपटपूर्ण तरिकाले सम्पत्ति आर्जन गर्नु गलत हो भन्नुभयो। अष्टाङ्गिक मार्गको सम्यक आजीविकाको सिद्धान्तले इमानदार, नैतिक र अहिंसात्मक पेशा अपनाउन प्रेरित गर्छ। व्यापार, प्रशासन, उद्योग वा कुनै पनि क्षेत्रमा अरूको अधिकार हनन गरेर कमाइएको सम्पत्तिले समाजमा असमानता र अशान्ति बढाउँछ। त्यसैले बुद्धले धनको सदुपयोग, दान, सामाजिक उत्तरदायित्व र सन्तुलित जीवनशैलीलाई महत्त्व दिनुभयो।

बुद्धले राज्य र शासकका लागि पनि न्यायपूर्ण शासनका सिद्धान्त प्रस्तुत गर्नुभएको छ। शासकले जनतालाई आफ्नै सन्तानसरह व्यवहार गर्नुपर्छ, निष्पक्ष न्याय दिनुपर्छ, करुणा र नैतिकताको आधारमा शासन सञ्चालन गर्नुपर्छ भन्ने उहाँको धारणा थियो। जब राज्य कमजोर, गरिब वा सीमान्तकृत समुदायप्रति संवेदनशील हुन्छ, तब मात्र वास्तविक सामाजिक न्याय स्थापना हुन सक्छ। अन्यथा शक्ति केही व्यक्तिको हातमा केन्द्रित हुँदा शोषण र असन्तुष्टि बढ्दै जान्छ।

बुद्धको शिक्षामा करुणा र मैत्री केवल व्यक्तिगत गुण होइनन्, सामाजिक परिवर्तनका आधार पनि हुन्। करुणाले अरूको पीडा बुझ्न सिकाउँछ भने मैत्रीले सबैप्रति समान सम्मान राख्न प्रेरित गर्छ। यदि समाजका प्रत्येक व्यक्तिले जात, धर्म, लिङ्ग, भाषा वा आर्थिक अवस्थाका आधारमा होइन, मानवताको आधारमा एकअर्कालाई हेर्न थाले भने विभेद र शोषण स्वतः कम हुँदै जान्छ। बुद्धले प्रतिशोध होइन, संवाद; घृणा होइन, प्रेम; हिंसा होइन, अहिंसाको मार्ग रोज्न सिकाउनुभयो। यही शिक्षा आज पनि सामाजिक सद्भावको आधार बन्न सक्छ।

नेपालको संविधान, २०७२ ले बुद्धका यिनै मानवीय मूल्यहरूलाई संवैधानिक रूपमा आत्मसात् गरेको देखिन्छ। संविधानको धारा १६ ले प्रत्येक नागरिकलाई सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने हक सुनिश्चित गरेको छ। धारा १८ ले कानुनको दृष्टिमा सबै नागरिक समान हुने र कुनै पनि आधारमा विभेद गर्न नपाइने व्यवस्था गरेको छ। धारा २४ ले छुवाछुत तथा भेदभावलाई पूर्ण रूपमा निषेध गरेको छ भने धारा ४२ ले सामाजिक न्यायको हक सुनिश्चित गर्दै दलित, महिला, आदिवासी जनजाति, मधेसी, थारू, मुस्लिम, अपाङ्गता भएका व्यक्ति तथा अन्य पछाडि पारिएका समुदायको अधिकार संरक्षण र समावेशी सहभागितामा जोड दिएको छ। यी संवैधानिक व्यवस्थाहरू बुद्धले प्रतिपादन गर्नुभएको समानता, करुणा र मानव मर्यादाको आधुनिक कानुनी अभिव्यक्ति हुन्।

आधुनिक नेपालको सन्दर्भमा बुद्धको शिक्षा अझ बढी सान्दर्भिक देखिन्छ। संविधानले समान अधिकार सुनिश्चित गरे पनि व्यवहारमा दलितमाथिको विभेद, महिलामाथिको हिंसा, बालश्रम, मानव बेचबिखन, भ्रष्टाचार, बेरोजगारी र आर्थिक असमानताजस्ता समस्या अझै विद्यमान छन्। यस्ता समस्याको समाधान केवल कानुनी दण्डबाट सम्भव हुँदैन। समाजमा नैतिकता, सहिष्णुता, करुणा र उत्तरदायित्वको विकास हुन आवश्यक छ। बुद्धको दर्शनले व्यक्तिको चेतना परिवर्तनमार्फत समाज परिवर्तनको मार्ग देखाउँछ, जुन आधुनिक नेपालको आवश्यकता हो।

बुद्धको न्यायसम्बन्धी दृष्टिकोण पनि आजको समयमा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। उहाँले प्रतिशोधभन्दा सुधार, दण्डभन्दा पुनर्स्थापना र घृणाभन्दा करुणालाई प्राथमिकता दिनुभयो। आज नेपालको न्याय प्रणालीमा पनि मेलमिलाप, पुनर्स्थापनात्मक न्याय र सुधारमुखी न्यायका अवधारणाहरू विस्तार हुँदै गएका छन्। यसले अपराधीलाई केवल सजाय दिने होइन, जिम्मेवार नागरिकका रूपमा पुनः समाजमा स्थापित गर्ने उद्देश्य राख्छ। यो दृष्टिकोण बुद्धको करुणामूलक न्याय दर्शनसँग मेल खान्छ।

संविधानले परिकल्पना गरेको समावेशी, लोकतान्त्रिक र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्न नागरिक, राज्य र सबै सामाजिक संस्थाहरूको समान भूमिका हुन्छ। यदि संविधानका आदर्शहरूलाई बुद्धका नैतिक मूल्यहरूसँग जोडेर व्यवहारमा लागू गर्न सकियो भने सामाजिक सद्भाव, राष्ट्रिय एकता र दिगो विकासको आधार अझ बलियो बन्न सक्छ। संविधानले अधिकार दिन्छ भने बुद्धको शिक्षा ती अधिकारलाई जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गर्ने नैतिक चेतना प्रदान गर्छ।

अन्त्यमा भन्नुपर्दा, बुद्धको आवाज कुनै एक धर्म वा समुदायका लागि मात्र होइन, सम्पूर्ण मानवजातिका लागि न्याय, समानता र करुणाको आवाज हो। उहाँले जन्म, जात, लिङ्ग वा सम्पत्तिका आधारमा हुने सबै प्रकारका शोषण र विभेदको विरोध गर्नुभयो। उहाँका विचारले आजको लोकतान्त्रिक समाज, मानव अधिकार र सामाजिक न्यायका मूल्यहरूसँग गहिरो सम्बन्ध राख्छन्। यदि हामीले बुद्धका करुणा, मैत्री, समता, अहिंसा र सम्यक आचरणका सिद्धान्तलाई व्यक्तिगत तथा सामाजिक जीवनमा व्यवहारमा उतार्न सक्यौं भने शोषणरहित, समतामूलक र न्यायपूर्ण समाज निर्माण गर्ने लक्ष्य अवश्य प्राप्त गर्न सकिन्छ। बुद्धको शिक्षा आज पनि मानव समाजलाई समानता, सहअस्तित्व र दिगो शान्तितर्फ डोर्याउने उज्यालो मार्ग हो।
(लेखक लुम्बिनी बौद्ध विश्वविद्यालय सिटी क्याम्पस बुटवलमा बि.ए.एलएल्‌.बि. दोस्रो सेमेष्टरमा अध्ययनरत छात्रा हुन्‌ ।)